به گزارش روابط عمومی بیمارستان فارابی دانشگاه علوم پزشکی تهران، سوگ (Grief) تنها یک کلمه نیست؛ بلکه یک زلزله روانی است که پس از فقدان یک فرد یا چیز مهم در زندگی رخ می‌دهد. به گفته فاطمه پسندیده‌نیا، دکترای روانشناسی و مسئول سلامت و روان بیمارستان فارابی، این واکنش طبیعی شامل طیفی وسیع از احساسات تاریک اعم از غم، خشم، سردرگمی و احساس بی‌معنایی است. تحلیل‌های بالینی نشان می‌دهد که اگر این فقدان ناگهانی و مربوط به اعضای درجه یک خانواده باشد، شدت واکنش‌ها می‌تواند فرد را به مرزهای خطرناکی مانند افسردگی ماژور (اساسی) همراه با ویژگی‌های روان‌پریشی یا افت شدید جسمانی بکشاند که در این نقاط، مداخله فوری پزشکی و روان‌شناختی الزامی است. 

هزارتوی روان‌شناختی؛ ۵ مرحله سوگواری که باید بشناسید

فرآیند سوگ یک خط مستقیم نیست، بلکه هزارتویی پیچیده است که در آن روان انسان تلاش می‌کند واقعیتِ تلخِ فقدان را هضم کند. روان‌شناسان این فرآیند تطبیق را در پنج مرحله دسته‌بندی می‌کنند که الزاما به ترتیب رخ نمی‌دهند و حتی ممکن است فرد در مرحله‌ای متوقف شده یا به عقب بازگردد:

1. انکار (Denial): سد دفاعی ذهن در برابر شوک؛ جایی که فرد واقعیت را نمی‌پذیرد.
2. خشم (Anger): طغیان احساس بی‌عدالتی و ناتوانی
3. چانه‌زنی (Bargaining): اسیر شدن در تله‌ی اگرها و ای کاش‌ها
4. افسردگی (Depression): سقوط در دره غم عمیق و تخلیه کامل انرژی روانی
5. پذیرش (Acceptance): رسیدن به نقطه آرامش نسبی و آغاز تطابق با زندگی جدید

تحلیل بالینی نشان می‌دهد اوج این فرآیند معمولاً در شش ماه نخست است، اما سوگواری برای برخی افراد ممکن است یک سال یا بیشتر به طول بینجامد.

ترکش‌های سوگ؛ از روان تا جسم

سوگ تنها یک تجربه ذهنی نیست و تمام ارگانیسم بدن را درگیر می‌کند. علائم روانی (مانند اضطراب و خلاء عاطفی) تنها نوک کوه یخ هستند. در سطح جسمانی، سوگ خود را با بی‌خوابی، کاهش اشتها، خستگی مزمن و حتی افت سیستم ایمنی نشان می‌دهد. از منظر رفتاری نیز، فرد مستعد انزوای اجتماعی و اختلال شدید در تمرکز است.

علاوه بر سوگ طبیعی، با پدیده‌هایی نظیر سوگ پیچیده (توقف طولانی‌مدت در چرخه سوگواری نیازمند درمان) و سوگ پنهان (مانند از دست دادن حیوان خانگی یا پایان یک رابطه عاطفی که جامعه آن را به رسمیت نمی‌شناسد) نیز روبرو هستیم که آسیب‌های خاموش خود را دارند.

مرز باریک میان سوگ و افسردگی کجاست؟

یکی از چالش‌برانگیزترین مباحث در روان‌شناسی، تفکیک سوگ عمیق از اختلال افسردگی است. شش تفاوت کلیدی که راهنمای تشخیص بالینی هستند، به این شرح است:

• نوع عاطفه: در سوگ، احساس «پوچی و فقدان» غالب است، اما در افسردگی «خلق پایین و بی‌پاسخی به لذت‌ها» حاکم است.
• ریتم احساسات: ملال ناشی از سوگ حالت «موجی» دارد (با یادآوری خاطرات متوفی اوج می‌گیرد و فروکش می‌کند)، در حالی که در افسردگی، خلق پایین یک وضعیت پایدار و مداوم است.
• حضور هیجانات مثبت: سوگواران همچنان می‌توانند در میان گریه‌ها، با یادآوری یک خاطره شیرین لبخند بزنند، اما در افسردگی، احساس ناخشنودی کاملاً فراگیر است.
• محتوای افکار: ذهن سوگوار درگیر مرور خاطرات عزیز از دست رفته است، اما ذهن فرد افسرده درگیر خودسرزنشی و افکار بدبینانه نسبت به خود است.
• عزت نفس: در افسردگی، عزت نفس به شدت سقوط کرده و فرد از خود متنفر است. احساس گناه در سوگواران، تنها معطوف به کارهایی است که در حق متوفی انجام داده یا نداده‌اند.
• نگرش به مرگ: اگر سوگوار به مرگ فکر کند، هدفش «پیوستن به فرد متوفی» است. اما افکار مرگ در فرد افسرده، ناشی از احساس بی‌ارزشی و تمایل به پایان دادن به درد و رنج شخصی است.

۶ گام برای التیام سوگ

چگونه می‌توان از این طوفان جان سالم به در برد؟ کارشناسان سلامت روان راهکارهای زیر را به عنوان پروتکل‌های التیام پیشنهاد می‌دهند:

1. پذیرش و ابراز: مقاومت در برابر غم، سوگ را طولانی می‌کند. گریه کردن، نوشتن و حتی ابراز خشم، سوپاپ‌های اطمینان روان هستند.
2. فعال‌سازی شبکه حمایتی: انزوا سم است. حضور در جمع خانواده، دوستان و یا گروه‌های حمایتی معجزه می‌کند.
3. خودمراقبتی فیزیکی: تنظیم خواب، تغذیه متعادل و ورزش (برای ترشح اندورفین) پایه‌های بازسازی روانی هستند.
4. توقف تصمیمات کلان: در دوره سوگ، قضاوت مختل می‌شود. تغییر شغل، مهاجرت یا تصمیمات مالی بزرگ باید به تعویق بیفتند.
5. حقِ زمان دادن: سوگ یک اثر انگشت روانی است و برای هرکس منحصر‌به‌فرد است. فشار اطرافیان برای «فراموشی سریع» تنها باعث سرکوب و تشدید تروما می‌شود.
6. مداخله تخصصی: در صورتی که علائم سوگ به سمت «سوگ پیچیده» میل کند، مراجعه به روان‌شناس یا روان‌پزشک دیگر یک انتخاب نیست، بلکه یک ضرورت درمانی است.

کلام آخر

سوگ، بهای عشقی است که به دیگران می‌ورزیم. فرار از آن ممکن نیست، اما با شناخت ابعاد روان‌شناختی آن و یاری گرفتن از متخصصان، می‌توان از این تونل تاریک عبور کرد و به زندگی، رنگ و معنایی دوباره بخشید.

گرافیست و گوینده: الناز محمدی