گلوکوم یا آب‌سیاه یک بیماری چشمی است که معمولاً بدون علامت آغاز می‌شود و اگر درمان نشود می‌تواند به کاهش دید و حتی نابینایی منجر شود. تشخیص زودهنگام و پایبندی به درمان، کلید اصلی حفظ بینایی است.

فشار چشم چگونه ایجاد می شود؟

به فضای بین قرنیه و عدسی در چشم، اتاق قدامی می‌گویند. در این فضا مایع شفاف زلالیه در جریان است که بافت‌های اطراف را تغذیه می‌کند. زلالیه از محل تلاقی قرنیه و عنبیه که زاویه نام دارد، از طریق یک شبکه اسفنجی (ترابکولار) و کانال شلم از اتاق قدامی خارج می‌شود. اگر به هر دلیلی در مسیر خروج طبیعی مایع زلالیه اختلال ایجاد شود و سرعت خروج مایع کاهش یابد، مایع در چشم می ماند و موجب افزایش فشار داخل چشم و به دنبال آن آسیب عصب بینایی می شود. به آسیب ایجاد شده در عصب بینایی، گلوکوم اطلاق می شود که می تواند در صورت پیشرفت باعث کاهش دید شود.

انواع گلوکوم

گلوکوم زاویه باز

شایع ترین نوع گلوکوم و بدون درد و علائم ناگهانی و حاد است که موجب کاهش تدریجی و پیش رونده میدان بینایی می شود. در این نوع گلوکوم خروج مایع زلالیه از شبکه ترابکولار و کانال شلم موجود در زاویه چشم، با اختلال صورت می‌گیرد.

گلوکوم با زاویه باز در جوانان (JOAG)

تفاوت این نوع گلوکوم زاویه باز، سن شروع بیماری است که بین سنین 3 تا 40 سالگی آغاز شده و یک بیماری نادر و ژنتیکی است.

گلوکوم زاویه بسته

در این نوع گلوکوم زاویه با قسمتی از عنبیه (قسمت رنگی چشم) مسدود می‌شود و راه خروج زلالیه از بین می‌رود. در نتیجه فشار چشم بالا می رود. گلوکوم زاویه بسته به دو صورت رخ می دهد. علایم آن شامل سردرد، تهوع و استفراغ، تاری دید، درد چشم، اشک‌ریزش، ترس از نور و دیدن شعاع های نوری و هاله اطراف منبع نورها این شرایط یک اوژانس چشم‌پزشکی است و باید هرچه سریع تر درمان شود. در صورت تاخیر در درمان دید بیمار از بین می‌رود.  

گلوکوم زاویه بسته مزمن

در بعضی موارد گلوکوم زاویه بسته به تدریج پیشرفت کرده و بیمار در اوایل بیماری علائم شدیدی ندارد تا انجا که آسیب شدید یا حمله حاد گلوکوم رخ دهد.

گلوکوم مادرزادی

در این نوع، نوزاد یا کودک به دلیل نقص تکاملی در اجزای زاویه چشم دچار گلوکوم می شود. علائم گلوکوم مادرزادی شامل کدورت و بزرگی قرنیه، ترس از نور و اشک ریزش است.

گلوکوم ثانویه

این نوع گلوکوم عارضه ابتلا به دیگر بیماری‌هاو یا شرایط خاص است، از جمله استفاده از دارو ها مانند کورتیکو استروئیدها، سابقه ترومای چشم، وجود سابقه التهاب چشمی مانند یووئیت، آب مروارید پیشرفته، برخی تومورها و ... . یک نوع شایع آن گلوکوم نئوواسکولار است ک به دنبال تشکیل عروق غیر طبیعی جدید خصوصا در بیماران دیابتی و یا بیماران مبتلا به انسداد  عروق چشمی ایجاد می‌ شود.

عوامل خطر ابتلا به گلوکوم

• سن بالای 40 سال
• داشتن سابقه ی خانودگی ابتلا به گلوکوم در خانواده
• سابقه دیابت و فشارخون بالا
• کم بودن ضخامت قرنیه
• سابقه ضربه به چشم و برخی بیماریهای چشمی
• نزدیک بینی (میوپی)

تشخیص گلوکوم

معاینه منظم چشم پزشکی جهت تشخیص گلوکوم اهمیت بسیار دارد. فشار چشم بالا، یک فاکتور خطر برای ایجاد گلوکوم است ولی الزاما موجب گلوکوم نمی‌شود. فشار طبیعی چشم بین 21- 12 میلی متر جیوه است. برخی بیماران با وجود فشار طبیعی چشم نیز ممکن است به گلوکوم مبتلا ‌شوند. در واقع میزان مقاومت عصب بینایی به فشار چشم، نقش مهمی در ابتلا به گلوکوم دارد و در افراد مختلف متفاوت است. این معاینات شامل موارد زیر است.

•  بررسی حدت بینایی
• بررسی میدان بینایی جهت بررسی میزان دید محیطی (پریمتری)
• اندازه گیری ضخامت مرکزی قرنیه(پاکیمتری)
• سنجش میزان فشار داخل چشم با روشهای مختلف 
• معاینه شبکیه و عصب بینایی با قطره گشادکننده مردمک 
• بررسی زاویه چشم (گونیوسکوپی)

درمان گلوکوم

هدف از درمان گلوکوم جلوگیری از آسیب بیشتر عصب بینایی و حفظ دید فعلی برای بیمار می باشد. زیرا آسیب سلول‌های عصبی بینایی غیر قابل بازگشت است.

درمان دارویی گلوکوم

درمان دارویی شامل قطره‌های کاهنده فشار چشم و در برخی موارد قرص است. بعضی از قطره ها با کاهش تولید مایع در چشم و برخی با تسهیل تخلیه بیشتر مایع زلالیه از چشم به کاهش فشار چشم کمک می‌کنند. عوارض قطره های کاهنده فشار چشم:

• احساس سوزش و خارش چشم، تاری دید، خشکی دهان، بلند شدن مژه ها،  تیره شدن پوست پلک، قرمزی چشم و پوست اطراف چشم.
• برخی از داروها به دلیل عوارض تنفسی و قلبی عروقی در بیماران با مشکلات تنفسی نظیر آسم منع مصرف دارند. 

درمان گلوکوم با لیزر

با روش‌های مختلف تخلیه مایع زلالیه را تسهیل می‌کند.

• ایریدتومی لیزری (PI): در گلوکوم زاویه بسته با ایجاد سوراخ روی عنبیه موجب تخلیه زلالیه می شود.
• ترابکولوپلاستی لیزری (SLT): در گلوکوم زاویه باز استفاده می‌شود.
• سیکلوفتوکوآگولاسیون اندوسکوپیک (ECP): با تخریب انتخابی جسم‌مژگانی و کاهش  تولید مایع زلالیه موجب کمتر شدن فشار چشم می شود.

درمان های جراحی گلوکوم

• جراحی فیلترینگ (ترابکولکتومی): با ایجاد یک مسیر در صلبیه چشم، به خروج مایع زلالیه کمک می کند.
• وسیله های تخلیه کننده مایع چشم (شانت): در این روش از یک وسیله شامل یک صفحه و یک لوله ظریف که در زیر ملحتمه و روی صلبیه جاگذاری می‌شود، استفاده می کنند و لوله را وارد اتاق قدامی کرده و مایع از طریق این لوله از چشم خارج و به فضای پشت چشم منتقل و جذب می شود و فشار چشم کاهش می یابد.
• برخی روش‌های جراحی با تقویت مسیر های طبیعی و تسهیل خروج مایع زلالیه موجب کاهش فشار چشم می شوند. از جمله این اعمال جراحی اسکلرکتومی عمیق، ویسکوکانالوستومی و کانالوپلاستی را می توان نام برد. این اعمال جراحی نسبت به ترابکولکتومی عوارض کمتر و درجات متوسطی از اثرگذاری را دارند.

روش‌های جراحی کم تهاجم گلوکوم با برش‌های کوچکتر و وسایل مخصوص نیز در سال‌های اخیر استفاده می‌شوند. در برخی بیماران با گلوکوم زاویه بسته، خارج کردن لنز طبیعی (جراحی آب مروارید)، با افزایش فاصله قرنیه و عنبیه به خروج زلالیه و کاهش فشار چشم کمک می‌کند. در نهایت انتخاب روش های درمانی با توجه به شرایط چشم بیمار، وضعیت بیماری های زمینه ای و میزان پیشرفت بیماری با نظر چشم‌پزشک متخصص انجام می‌شود.