به گزارش روابط عمومی بیمارستان فارابی دانشگاه علوم پزشکی تهران، دکتر شیرین جلالی‌نیا، عضو هیئت علمی و رئیس مرکز توسعه و هماهنگی تحقیقات معاونت تحقیقات و فناوری وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، در جمع اعضای هیئت علمی و دستیاران چشم پزشکی بیمارستان فارابی، ضمن تشریح اصول بنیادین رفرنس‌نویسی، چالش‌های موجود در مدیریت منابع علمی را بیان کرد.

سه رکن اصلی مدیریت داده‌های بیبلیوگرافیک؛ جمع‌آوری، مدیریت و استناددهی 

رئیس مرکز توسعه هماهنگی و ارزیابی تحقیقات وزارت بهداشت در ابتدای این کارگاه، هدف از به‌کارگیری نرم‌افزارهای مدیریت منابع را در سه محور اصلی دسته‌بندی کرد و گفت: «زمانی که از مدیریت داده‌های بیبلیوگرافیک صحبت می‌کنیم، منظور فراتر از صرفاً درج چند استناد در انتهای مقاله است. نخستین گام، جمع‌آوری صحیح منابع (Collection) بر اساس نوع مطالعه است؛ اینکه آیا ما در حال نگارش یک مرور نظام‌مند هستیم یا یک مقاله اصیل، نوع متریال علمی مورد نیاز ما را تعیین می‌کند. گام دوم، مدیریت این داده‌ها و گام سوم، نحوه به‌کارگیری آن‌ها در متن است.»
وی افزود: «نرم‌افزارهایی مانند EndNote، Reference Manager یا ابزارهای جدیدتری مانند Rayyan، علاوه بر تسهیل فرآیند استناددهی، در پالایش داده‌ها (Refinement) و حذف موارد تکراری، به‌ویژه در مطالعات مرور نظام مند (Systematic Review)، نقشی کلیدی ایفا می‌کنند.»

فراتر از مقالات ژورنالی؛ اهمیت «ادبیات خاکستری» در پژوهش‌های سلامت

دکتر جلالی‌نیا با اشاره به مفهوم ادبیات علمی (Scientific Literature)، بر لزوم توجه پژوهشگران به منابع غیر‌ژورنالی تأکید کرد و اظهار داشت: «بسیاری از محققان تصور می‌کنند منابع علمی تنها به مقالات منتشر شده در ژورنال‌ها محدود می‌شود. این در حالی است که در حوزه سلامت و به‌ویژه علوم اجتماعی، "ادبیات خاکستری" (Gray Literature) شامل گزارش‌های سازمان جهانی بهداشت (WHO)، دستورالعمل‌های وزارتخانه‌ها، پایان‌نامه‌ها و گزارش‌های سازمانی، بخش مهمی از بدنه دانش را تشکیل می‌دهند. اگرچه این منابع لزوماً فرآیند داوری همتایان (Peer Review) مرسوم در ژورنال‌ها را طی نکرده‌اند، اما حاصل فرآیندهای علمی و پژوهشی معتبر هستند و در مطالعات جامع باید دیده شوند.»

مدیریت مرورهای نظام‌مند و نقش نرم‌افزار Rayyan

این استاد اپیدمیولوژی در بخش دیگری از سخنان خود به چالش‌های مطالعات مرور نظام‌مند (Systematic Review) اشاره کرد و گفت: «در این نوع مطالعات، مدیریت حجم انبوهی از مقالات که از پایگاه‌های مختلفی چون PubMed، Scopus و Web of Science استخراج می‌شوند، بدون استفاده از نرم‌افزار عملاً غیرممکن است. نرم‌افزارها به پژوهشگر کمک می‌کنند تا بر اساس عنوان و چکیده، ارتباط مقالات را بررسی کرده و موارد غیرمرتبط را غربال کنند.»
وی تصریح کرد: «برای تیم‌های پژوهشی که به صورت گروهی روی یک مرور نظام‌مند کار می‌کنند، نرم‌افزار تحت وب Rayyan به دلیل امکان همکاری همزمان و آنلاین، بر نرم‌افزارهای دسکتاپ ارجحیت دارد.»