به گزارش روابط عمومی بیمارستان فارابی دانشگاه علوم پزشکی تهران، در ادبیات جهانیِ مدیریت بحران، چه در مواجهه با بلایای طبیعی و چه در شرایط پیچیده‌تر مانند جنگ، «تاب‌آوری نظام سلامت» تنها به بیمارستان‌ها و کادر سلامت محدود نمی‌شود؛ بلکه بخش عمده‌ای از این تاب‌آوری به «سواد سلامت عمومی» و آگاهی شهروندان گره خورده است.

چشم‌ها به عنوان یکی از حساس‌ترین اعضای بدن، در شرایط اضطراری نیازمند مراقبت‌های ویژه‌ای هستند، به خصوص برای بیمارانی که حیات بینایی‌شان به مصرف روزانه داروها (مانند مبتلایان به آب‌سیاه یا پیوند قرنیه) وابسته است. تجربه بحران‌های مختلف در سراسر جهان نشان داده است که ترس و دستپاچگی، بسیار مخرب‌تر از کمبودهای مقطعی است. با یک برنامه‌ریزی علمی، یادگیری تکنیک‌های بهینه‌سازی مصرف و شناخت اولویت‌های درمانی، می‌توان از هرگونه آسیب ماندگار جلوگیری کرد. گزارش پیش‌رو، با تکیه بر دستورالعمل‌های استاندارد چشم‌پزشکی همسو با دستورالعمل های مراکز معتبری چون بیمارستان فارابی، به شما می‌آموزد که چگونه در روزهای سخت، بهترین پرستارِ چشمان خود باشید.

تکنیک قطرهِ طلایی؛ جلوگیری از هدررفت داروها

یکی از بزرگترین اشتباهات رایج در مصرف قطره‌های چشمی، چکاندن چند قطره پیاپی است. از نظر علمی، گنجایش فضایِ جلوی چشم (کیسه ملتحمه) تنها به اندازه یک‌پنجمِ یک قطره استاندارد است و ریختن قطره دوم، تنها باعث بیرون ریختن و هدر رفتن داروی اول می‌شود.

برای مدیریت مصرف، تنها یک قطره در چشم بچکانید. بلافاصله پس از آن، چشمان خود را به آرامی ببندید (پلک نزنید) و با انگشت اشاره، گوشه داخلی چشم (نزدیک بینی) را برای یک تا دو دقیقه به آرامی فشار دهید. این کار که در پزشکی «انسداد مجرای اشکی» نامیده می‌شود، جلوی خروج دارو از طریق بینی و گلو را گرفته و اثربخشی همان یک قطره را به بالاترین حد ممکن می‌رساند. این تکنیک ساده، طول عمر یک شیشه قطره را تا دو برابر افزایش می‌دهد.

دسته‌بندی و اولویت‌بندی داروها

در زمان محدودیت‌های دارویی، باید بدانید کدام داروها خط قرمز درمان هستند و کدام یک قابلیت انعطاف‌پذیری دارند:

• داروهای حیاتی (غیرقابل قطع): قطره‌های کاهنده فشار چشم (گلوکوم/آب‌سیاه)، آنتی‌بیوتیک‌های تجویزشده برای عفونت‌های حاد، و قطره‌های کورتونی (استروئیدی) پس از عمل‌های جراحی. این داروها باید دقیقاً سر ساعت مصرف شوند. در صورت کمبود شدید، هرگز آن‌ها را ناگهان قطع نکنید، بلکه با مشاوره‌های تله‌مدیسین (پزشکی از راه دور) یا پزشکان در دسترس، درباره نحوه فاصله‌گذاری ایمن مشورت بگیرید.
• داروهای حمایتی (قابل مدیریت): قطره‌های اشک مصنوعی، ویتامین‌های چشمی یا قطره‌های رفع قرمزی چشم. در صورت کمبود، می‌توانید مصرف این موارد را با اصلاح محیط (مانند کاهش استفاده از موبایل، پلک زدن ارادی بیشتر و استفاده از کمپرس‌های گرم و تمیز خانگی) کاهش دهید تا ذخیره دارویی‌تان طولانی‌تر شود.

هنر نگهداری از داروها بدون نیاز به یخچال

برخی از داروهای چشمی نیازمند نگهداری در محیط خنک (یخچال) هستند. در شرایط اضطراری و احتمال قطعی برق، اصلاً جای نگرانی نیست؛ روش‌های سنتی و علمی جایگزین بسیار کارآمدند:

• روش تبخیری: قطره‌ها را درون یک کیسه پلاستیکی کاملاً کیپ قرار دهید و آن را در یک حوله ضخیمِ خیس بپیچید. حوله را در سایه و در مسیر جریان هوا بگذارید. تبخیر آبِ حوله، دمای داخل آن را به میزان قابل‌توجهی خنک نگه می‌دارد.
• استفاده از ظروف سفالی: قرار دادن داروها (با پوشش ضدآب) درون کوزه‌ها یا ظروف سفالیِ مرطوب و نگهداری آن‌ها در خنک‌ترین نقطه پناهگاه یا منزل، راهکاری ایمن برای حفظ کیفیت داروست.
• نکته مهم: هرگز قطره‌های چشمی را در تماس مستقیم با یخ قرار ندهید، زیرا یخ‌زدگی، ساختار شیمیایی دارو را به کلی از بین می‌برد.

بهداشت دست‌ها؛ پیشگیری بهتر از مصرف دارو

در شرایطی که دسترسی به آنتی‌بیوتیک‌های چشمی محدود است، مهم‌ترین استراتژی «جلوگیری از بروز عفونت» است.

• در محیط‌های پرگرد و غبار یا پناهگاه‌ها، از مالیدن چشم‌ها اکیداً خودداری کنید.
• پیش از چکاندن همان قطره‌های محدودِ در دسترس، دستان خود را حداقل با آب و صابون یا پدهای الکلی (و پس از خشک شدن کامل الکل) تمیز کنید تا از ورود آلودگی ثانویه به چشم و نیاز به داروهای جدید جلوگیری شود.

همیشه باید برای بحران آماده بود

مدیریت شرایط اضطراری، پیش از آنکه نیازمند امکانات بی‌پایان باشد، نیازمند «آگاهی» و «خونسردی» است. خواندن و به‌کارگیری این اصول به ما نشان می‌دهد که حتی در دلِ محدودیت‌ها، راهکارهای علمی وجود دارند که همچون یک سپر محافظ عمل می‌کنند.

داشتن یک «کیف کوچک اورژانس چشمی» شامل چند دوز از داروهای حیاتی، سرم شستشوی استریل و پد چشمی در کنار آگاهی از تکنیک‌های مصرف بهینه، به جای ایجاد ترس، آرامشی عمیق به همراه می‌آورد. ما با ارتقای دانش سلامت خود، نه تنها از آسیب‌ها عبور می‌کنیم، بلکه در روزهای سخت، به نقطه اتکایی برای خانواده و اطرافیانمان تبدیل می‌شویم. سلامت بینایی شما، با تدبیر و آگاهی، در امن‌ترین حالت ممکن باقی خواهد ماند.