بیمارستان فارابی

سونوگرافی چشم (Ophthalmic Ultrasound) یکی از ابزارهای تشخیصی غیرتهاجمی و بسیار حیاتی در چشم‌پزشکی است. پیرو مباحث مطرح‌شده در سخنرانی دکتر اسماعیل اسعدی خامنه، استادیار گروه چشم‌پزشکی دانشگاه علوم پزشکی تهران و فوق‌تخصص شبکیه بیمارستان فارابی، در این مقاله (برگرفته از منابع معتبر آکادمی چشم‌پزشکی آمریکا - AAO) به بررسی اصول و کاربردهای بالینی این روش تصویربرداری برای دستیاران چشم‌پزشکی می‌پردازیم.

انواع اصلی سونوگرافی در چشم‌پزشکی

بر اساس استانداردهای AAO، سونوگرافی چشم عمدتاً شامل سه روش اصلی است:

۱. اسکن A (A-Scan یا Amplitude Scan)

این روش یک تصویر یک‌بعدی از پژواک‌های صوتی ارائه می‌دهد و کاربردهای اصلی آن شامل موارد زیر است:

• بیومتری: اندازه‌گیری دقیق طول محوری چشم (Axial Length) جهت محاسبه قدرت لنز داخل چشمی (IOL) پیش از جراحی کاتاراکت.
• اکوگرافی استاندارد (Standardized Echography): ارزیابی بازتابش داخلی (Internal Reflectivity) تومورها و ضایعات داخل چشمی (مانند افتراق ملانوم کوروئید از همانژیوم).

۲. اسکن B (B-Scan یا Brightness Scan)

اسکن B تصویر دوبعدی (Cross-sectional) از چشم و اوربیت فراهم می‌کند. این روش به ویژه در شرایطی که امکان معاینه اپتیکال سگمان خلفی به دلیل «کدورت محیط‌های شفاف» (Media Opacities) وجود ندارد، بسیار ارزشمند است.

• اندیکاسیون‌های اصلی: خونریزی زجاجیه (Vitreous Hemorrhage)، کاتاراکت متراکم، کدر شدن قرنیه و تروما.
• تشخیص‌های افتراقی: شناسایی جداشدگی شبکیه (RD)، جداشدگی زجاجیه خلفی (PVD)، جداشدگی کوروئید (Choroidal Detachment)، تومورهای داخل چشمی و ردیابی اجسام خارجی داخل چشمی (IOFB).

۳. اولتراسوند بیومیکروسکوپی (UBM - Ultrasound Biomicroscopy)

این روش از امواج با فرکانس بالا (معمولاً 353535 تا 505050 مگاهرتز) برای تصویربرداری با وضوح بسیار بالا از سگمان قدامی چشم استفاده می‌کند.

• کاربردها: ارزیابی زاویه اتاق قدامی در گلوکوم (به ویژه گلوکوم زاویه بسته)، کیست‌ها و تومورهای عنبیه و جسم مژگانی، و بررسی محل قرارگیری لنزهای داخل چشمی.

فیلم آموزشی Ophthalmic Ultrasound

نکات کلیدی بالینی برای دستیاران

• تکنیک معاینه: هنگام انجام B-Scan، از بیمار بخواهید چشم خود را در جهات مختلف حرکت دهد (Kinetic Echography). این کار به ارزیابی تحرک ضایعات کمک می‌کند (مثلاً افتراق RD که حرکت موجی کمتری دارد از PVD که معمولاً بسیار متحرک است).
• تنظیمات دستگاه: درک مفهوم Gain (تقویت سیگنال) ضروری است. Gain بالا برای بررسی زجاجیه (مانند PVD یا خونریزی خفیف) و Gain پایین برای ارزیابی ساختارهای متراکم‌تر مانند شبکیه، اسکلرا و دیسک اپتیک کاربرد دارد.
• تروما و پارگی گلوب: در صورت شک بالینی قوی به پارگی باز کره چشم (Open Globe Injury)، انجام سونوگرافی کنترااندیکه است یا باید با احتیاط بسیار زیاد و بدون وارد کردن فشار (تکنیک Water-bath یا قرار دادن پروب روی پلک بسته با ژل فراوان) انجام شود.

تسلط بر تفسیر یافته‌های سونوگرافی، مهارتی ضروری برای هر چشم‌پزشک است تا بتواند در شرایط چالش‌برانگیز بالینی، بهترین تصمیم‌گیری درمانی را برای حفظ بینایی بیماران اتخاذ کند.